Klub ochrony zabytków techniki

W ramach Stowarzyszenia Wychowanków Politechniki Częstochowskiej w 2004 roku został powołany Klub Ochrony Zabytków, wspierający Studenckie Obozy Naukowe w Muzeum Zagłębia Staropolskiego w Sielpi, jak i samo Muzeum. Prezesem Klubu został Profesor Marian Kieloch, kierownik obozów i opiekun Koła Naukowego „Piecowników”.

W 2015 roku decyzją Zarządu SWPCz, wybrano nowy zarząd Klubu, w skład którego wchodzą:

dr inż. Jarosław Boryca – prezes

Ireneusz Żabicki – wiceprezes

dr hab. inż. Marian Kieloch, Prof. PCz. – prezes honorowy,
uczestnik niemal wszystkich Obozów od roku 1967 oraz organizator
i kierownik większości pobytów w Sielpi

Sprawozdanie z Obozu Naukowego w Sielpii

Dn. 13.11.2015 r. w ramach współpracy KOZT podpisano porozumienie z Muzeum Techniki i Przemysłu w Warszawie o współpracy merytorycznej nad placówką Muzeum Zagłębia Staropolskiego w Sielpii.

WPROWADZENIE

Dorobek przeszłości przejawia się nie tylko w dawnych dziełach sztuki i architektury, lecz również w zabytkach techniki takich jak: budowle, maszyny, konstrukcje, urządzenia, narzędzia. Zabytki techniki są dokumentami myśli inżynierskiej oraz walki człowieka nad opanowaniem przyrody. Reprezentują jedną z najbardziej zaszczytnych dziedzin działalno-ści człowieka w swym rozwoju cywilizacyjnym. Zabytki techniki są bardzo często auten-tycznymi dziełami sztuki. Ta szczególna ranga zabytków techniki powoduje, że powinny być one otoczone wyjątkową opieką. Wyjątkową, ponieważ bardzo często są one jednymi egzemplarzami w skali regionu, kraju, a nawet w skali światowej.

Takim unikalnym w skali światowej (rys. 1)jest zespół zabytków hutnictwa zlokalizo-wany w okolicach Gór Świętokrzyskich. Zabytki te reprezentują różne etapy rozwoju tech-niki hutniczej, począwszy od prymitywnego procesu dymarskiego, a skończywszy na pro-cesach wielkopiecowym i stalowniczym z XIX i XX w.

Rys 1. Obszary, na których wystąpiła świętokrzyska technika produkcji żelaza
PUDLINGARNIA I WALCOWNIA W SIELPI WIELKIEJ

Niezwykle wartościowym w Zagłębiu Staropolskim jest zespół zabytków zlokali-zowany w Muzeum Zagłębia Staropolskiego w Sielpi Wielkiej.

Zakład uruchomiono w 1842 roku. W roku 1934 Zakład uznano za obiekt muzealny i przekazano pod opiekę Muzeum Techniki i Przemysłu w Warszawie.

W czasie okupacji hitlerowskiej obiekt (muzealny) został całkowicie zniszczony. Ma-szyny i urządzenia potłuczono na złom i przetopiono. Z dawnego wyposażenia zachowały się jedynie: duże koło wodne, przekładnia z kołem zamachowym do napędu walcarek oraz jeden walec roboczy.

Po wojnie Muzeum znajdujące się w stanie całkowicie zdewastowanym przez wiele lat traktowano jako magazyn zabytkowych maszyn i urządzeń.

W roku 1955 w Sielpi ponownie utworzono Muzeum Zagłębia Staropolskiego, będące oddziałem terenowym Muzeum Techniki NOT w Warszawie.

W Muzeum, poza urządzeniami hutniczymi, znajduje się niezwykle wartościowa kolek-cja obrabiarek (rys.2) oraz mini kolekcja starych samochodów (rys.3).

Rys 2. Tokarka karuzelowa
(jedna z wielu obrabiarek w muzeum)
Rys 3. Kolekcja samochodów
OBOZY NAUKOWE W SIELPI

Pierwszy Obóz Naukowy w Sielpi Wielkiej został zorganizowany w roku 1967.

W ramach obozów wykonano między innymi:

  • ogrodzenie całego terenu muzeum
  • uporządkowanie podłogi hal i wyłożenie jej płytami stalowymi
  • obszerną dokumentację opisową i techniczną dało 40 urządzeń i detali (ponad 300 ry-sunków),
  • uruchomiono większość obrabiarek
  • dokumentację techniczną pieca pudlingowego
  • częściowy remont koła wodnego

Od 2003 roku do organizacji Obozów włączyło się Stowarzyszenie Wychowanków PCz. W ramach Stowarzyszenia w roku 2004 powołano Klub Ochrony Zabytków.

Do głównych zadań ostatnich obozów, w latach 2003-2015 należy zaliczyć m.in.:

  • budowa pieca pudlingowego
  • badania procesu pudlingowego,
  • remont koła wodnego
  • inwentaryzacja fundamentów młota pudlingowego
  • remont i konserwacja zabytkowych urządzeń, w tym: walcarki, młota sprężyno-wego, strugarki, wiertarki ręcznej,
  • czyszczenie kanału dopływowego.

Ponadto w ramach Obozów zorganizowano, wspólnie ze Stowarzyszeniem Wychowanków Politechniki Częstochowskiej spotkanie ze sponsorami Obozów w 2008 r. oraz międzyna-rodową konferencję naukową w roku 2009.

REKONSTRUKCJA PIECA PUDLINGOWEGO

Pierwsze prace nad rekonstrukcją pieca pudlingowego pracownicy i studenci naszego Wydziału podjęli na przełomie lat siedemdziesiątych i osiemdziesiątych. W latach 1979-1985 wykonano inwentaryzację dwóch fundamentów pieców. Na jej podstawie, oraz zna-nych szkiców i rysunków wykonano dokumentację techniczną pieca.

Na podstawie dokumentacji wykonano prace inwentaryzacyjne mające na celu osza-cowanie zapotrzebowania na materiały do pełnej rekonstrukcji pieca. Prace rekonstrukcyjne zaczęły się już w 2004 roku. Kolejne etapy rekonstrukcji pieca pudlingowego przedstawio-no na rys. 4-8.

Dotychczas wykonano m.in. następujące prace związane z rekonstrukcją pieca:

  • wybudowano komin na wysokość około 4,5 m oraz zabezpieczono zbrojeniem pierwsze 2 segmenty komina (rys. 4)
  • wymurowano czopuch komina i połączono go z piecem
  • wykonano i zabezpieczono antykorozyjnie brakujące elementy zbrojenia komina
  • wykonano wymurówkę poniżej stołu pieca
  • zabudowano ruszt pieca
  • wykonano wyłożenie trzonu pieca (mata izolacyjna, cegła izolacyjna, masa bentonitowa)
  • wymurowano część ścian pieca ponad trzonem (rys.5)
  • zabudowano okno rusztu
  • położono i zabudowano belkę stropową okna zasypowego
  • zabezpieczono antykorozyjnie elementy zbrojenia pieca
Rys 4. Kolejne etapy rekonstrukcji pieca pudlingowego

Jednym z elementów rekonstrukcji pieca było wykonanie skomplikowanej kon-strukcji niesymetrycznego sklepienia łukowego (rys.5). Tego typu sklepienie wymagało wykonania odrębnego szalunku dla każdej nowej warstwy, gdyż każda warstwa charakte-ryzowała się innym promieniem łuku.

Rys 5. Widok sklepienia łukowego

Ważnym elementem budowy pieca było wykonanie komina (rys.6). Na żeliwnej konstrukcji nośnej wybudowano 12 metrowy komin zapewniający pracę pieca na naturalnym ciągu.

Rys. 6. Kolejne etapy pracy przy budowie komina

W końcowym etapie prac rekonstrukcyjnych studenci zapoznawali się z pracami do-tyczącymi izolacji poszczególnych elementów pieca (rys.7) oraz techniką montażu kon-strukcji stalowej pieca (rys.8).

Rys. 7. Wykonywanie izolacji sklepienia
Rys. 8. Montaż konstrukcji stalowej pieca

Zrekonstruowany piec daje możliwość prowadzenia praktycznych badań nauko-wych nad procesem pudlingowym oraz prowadzenie zajęć dydaktycznych ze studentami, co stanowi istotny wkład w pogłębianie wiedzy praktycznej, jak również w zakresie historii rozwoju technik metalurgicznych przez przyszłych inżynierów. Studenci, uczestnicy Obo-zów, mają możliwość praktycznego zapoznania się z prowadzeniem pieca hutniczego (od etapu jego wygrzewania aż do procesu technologicznego). Nie są tylko biernymi obserwa-torami, ale pod kierunkiem opiekunów sami prowadzą proces. Zapoznają się z zasadami działania urządzeń pomiarowych oraz technikami pomiarowymi. Wykonują również pomia-ry cieplne i przepływowe. Prace badawcze przedstawiono na rys. 9-11.

Rys. 9. Instalowanie przyrządów pomiarowych i wykonywanie pomiarów cieplnych
Rys.10. Prace związane z prowadzeniem pieca pudlingowego
Rys.11. Załadunek gąski surówki do pieca pudlingowego

Rekonstrukcja, uruchomienie pieca pudlingowego i przeprowadzenie pozytywnej próby uzyskania żelaza powoduje, że Politechnika Częstochowska dysponuje stanowiskiem badawczym umożliwiającym prowadzenie badan naukowych, zmierzających do opracowa-nia technologii produkcji żelaza w ilościach przemysłowych. Opracowanie tej technologii wymaga szerokich badań w zakresie gazodynamiki, wymiany ciepła, procesu spalania oraz badań związanych ze składem, strukturą i własnościami użytkowymi żelaza. Przedstawiony zakres badań daje jednocześnie duże możliwości praktycznej edukacji studentów Wydziału Inżynierii Produkcji i Technologii Materiałów. Można z całą odpowiedzialnością stwier-dzić, iż piec pudlingowy poza wartością historyczną spełnia zadanie edukacyjne.

REMONT I ZABEZPIECZENIE ANTYKOROZYJNE KOŁA WODNEGO

Żelazne koło wodne w Muzeum Techniki w Sielpi jest klasycznym przykładem koła śródsiębiernego. Pod względem rozmiarów to jedyne w Polsce, a trzecie w świecie koło.

Na obozach w latach 2003-2005 wykonano szczegółową diagnostykę techniczną koła oraz częściowy remont. W kolejnych latach sukcesywnie prowadzono prace remontowo-konserwacyjne, które udokumentowano na rys. 12-14.

Rys.12. Demontaż elementów poszycia
Rys.13. Zabezpieczenie antykorozyjne koła wodnego i jego elementów
Rys.14. Fragment koła wodnego z wymontowaną i nową karczówką

Koło wodne w Muzeum Zagłębia Staropolskiego to niezwykły i unikalny zabytek polskiej myśli technicznej. Wymaga zatem szczególnej opieki, którą w miarę swoich możliwości i czasu zapewniają studenci Politechniki Częstochowskiej – członkowie Studenckiego Koła Naukowego „Piecowników”. Koło, pomimo remontu, znajduje się w stanie technicznym wymagającym dalszych prac remontowo-konserwacyjnych. Ze względu na ograniczony czas, jaki mają studenci na pobyt w Muzeum w Sielpi (3 tygodnie), nie jest możliwe prze-prowadzenie dużego, generalnego remontu koła. Biorąc pod uwagę ogrom prac oraz ilość elementów kwalifikujących się do remontu, można stwierdzić, iż jest to „Syzyfowa praca”. Trzytygodniowy pobyt na Obozie umożliwia, w sprzyjających warunkach, wymianę 2-4 karczówek i 4 elementów poszycia. Jest to zaledwie 3-6% potrzeb. Pomimo tych oczywi-stych faktów, dzięki determinacji studentów i organizatorów Obozów, w tym Stowarzy-szenia Wychowanków Politechniki Częstochowskiej, oraz Dyrekcji Muzeum Techniki NOT w Warszawie, udaje się „utrzymać przy życiu” zabytkowe koło wodne.

KONSERWACJA I MONTAŻ ZABYTKOWEJ WALCARKI

W 2007 roku do Muzeum Zagłębia Staropolskiego sprowadzono zabytkową wal-carkę 2xduo. Walcarka posiada bardzo dużą wartość historyczną i techniczną. Pochodzi z okresu budowy COP-u. Stanowi urządzenie czterowalcowe tzw. podwójne duo. Walcarka została przekazana do Muzeum Zagłębia Staropolskiego jako dar Zarządu HSW-Huta Stali Jakościowych S.A. dla SWPCz. W 2007 roku walcarkę wstępnie zakonserwowano, a wła-ściwe prace konserwacyjne rozpoczęły się w 2008 roku. Było to niezwykłe wyzwanie, gdyż przed przystąpieniem do konserwacji należało wykonać dokumentację fotograficzną. Po wykonaniu dokumentacji przystąpiono do demontażu walcarki w celu przeprowadzenia konserwacji jej poszczególnych elementów. Prace konserwatorskie zakończono na Obozie Naukowym „Sielpia 2009” i przystąpiono do przetransportowania korpusu walcarki na miejsce ekspozycji i montażu poszczególnych elementów. Kolejne etapy prac zaprezentowano na rys. 15-17.

Rys.15. Demontaż zabytkowej walcarki
Rys.16. Mechaniczne czyszczenie elementów walcarki i ich konserwacja
Rys.17. Walcarka na miejscu ekspozycji
KONSERWACJA I MONTAŻ MŁOTA SPRĘŻYNOWEGO

W 2008 roku na skutek starań prof. Mariana Kielocha i Zarządu SWPCz do Muzeum Zagłębia Staropolskiego sprowadzono młot sprężynowy. Młot był darem firmy MarketMetal z Łaz. Wykonano dokumentację fotograficzną, gdyż młot nie miał dokumentacji technicznej oraz pomiary rozmieszczenia poszczególnych części. Młot zdemontowano i przewieziono do Muzeum. W roku 2010 wykonano rysunki techniczne umiejscowienia młota oraz fundamentów pod młot sprężynowy. Przeprowadzono konserwację poszczegól-nych elementów młota, przygotowano (rys.18) i zalano fundament osadzając w nim śruby mocujące korpus młota (rys.19).

Rys.18. Przygotowanie fundamentu młota
Rys.19. Fundament młota

Korpus młota przetransportowano za pomocą wyciągarki linowej RUKCUG oraz specjalnie przygotowanej jezdni wykonanej z kształtowników stalowych (rys.20). Osadze-nie korpusu na śrubach wymagało niezmiernie dużej dokładności już w momencie zatapia-nia śrub mocujących w fundamencie oraz wielu manewrów zapewniających takie dopaso-wanie otworów korpusu nad śrubami aby nie uszkodzić tych ostatnich.

Rys.20. Prace związane z osadzaniem młota sprężynowego na fundamencie

W kolejnych etapach prac nad instalacją młota sprężynowego na miejscu ekspozycji zamontowano kolejne elementy młota łącznie z tzw. babą młota czyli elementem, na któ-rym leży przekuwany metal (rys.21). Operacja umiejscowienia młota wymagała przemyśla-nych działań i wykorzystania myśli technicznej ze względu na masę transportowanych ele-mentów. Korpus młota ważył ok. 2 tony, a baba ok. 1 tony. Ostatnim etapem prac było wykonanie fundamentów klatki zabezpieczającej młota i jej montaż (rys.22).

Rys.21. Złożony młot sprężynowy
Rys.22. Młot z klatką zabezpieczającą

W chwili obecnej prowadzone są starania mające na celu podłączenie młota sprężynowego do sieci elektrycznej i jego uruchomienie.

ZABYTKOWA STRUGARKA

W trakcie Obozu Naukowego „Sielpia 2012” przeprowadzono prace konserwacyjne zabyt-kowej strugarki. Wyczyszczono podstawę, prowadnice oraz koła zębate układu mechanicz-nego strugarki (rys.23). Całość zakonserwowano i zabezpieczono antykorozyjnie. Podobny zabieg wykonano w przypadku układu napędowego strugarki (rys.24) - silnik, mocowanie przyścienne i koła pasowe - oraz osłon zabezpieczających.

Rys. 23. Widok od czoła strugarki po konserwacji i zabezpieczeniu antykorozyjnym
Rys. 24. Widok układu napędowego strugarki po konserwacji i zabezpieczeniu antykorozyjnym

Strugarka jest w całości zakonserwowana i gotowa do transportu na miejsce ekspozycji.

ZABYTKOWA WIERTARKA RĘCZNA

Dzięki staraniom organizatorów Obozu w 2014 r. pozyskano zabytkową wiertarkę ręczną z automatycznym posuwem. Wiertarka, pochodząca z 1926 roku, została przekazana na rzecz Muzeum Techniki NOT w Warszawie przez prywatnego darczyńcę Pana Romana Żabic-kiego. Wiertarka została zakonserwowana i przygotowana do zamocowania na miejscu ekspozycji. Po ustaleniach z władzami Muzeum miejsca ekspozycji przystąpiono do budo-wy postumentu, na którym miała być osadzona wiertarka. Przebieg prac przedstawiono na rys.25-27. Zabytkowa wiertarka ręczna z automatycznym posuwem jest eksponatem pracu-jącym, który w każdej chwili może posłużyć do demonstracji.

Rys.25. Widok zabytkowej wiertarki ręcznej po konserwacji
Rys.26. Prace murarskie nad postumentem oraz gotowy postument
Rys.27. Widok zamocowanej wiertarki na tle innych eksponatów oraz pamiątkowe zdjęcie uczestników Obozu
UROCZYSTE ROZPALENIE PIECA PUDLINGOWEGO
– WIZYTA SPONSORÓW

Oficjalne uruchomienie pieca nastąpiło dnia 6 września 2008 r. W uroczystości uczestniczyło ok. 100 osób, w tym m.in.:

  • dyrektor Muzeum Techniki NOT w Warszawie – inż. Jerzy Jasiuk,
  • prorektor Politechniki Częstochowskiej – prof. dr hab. inż. Zygmunt Nitkiewicz,
  • prodziekan Wydziału IPMiFS – prof. nzw. dr hab. inż. Lech Szecówka,
  • prezes Stowarzyszenia Wychowanków PCz – prof. dr hab. inż. Jan W. Pilarczyk,
  • z-ca Przew. Rady Naukowej ŚSDP – dr inż. Ireneusz Suliga,
  • z-ca dyr. Narodowego Muzeum Techniki w Pradze (Rep. Czeska) – inż. Zdenek Rasl,
  • burmistrz MiG Końskie – mgr Krzysztof Obratański,
  • z-ca dyr. Muzeum Techniki NOT w Warszawie – inż. Henryk Twardowski,
  • przew. Komisji Historii i Ochrony Zabytków Hutnictwa przy ZG SITPH – mgr inż. Stefan Kmiecik,
  • przedstawiciele Prezydium Zarządu SWPCz:
    - v-ce Prezes – mgr inż. Leszek Pustuł,
    - v-ce Prezes – mgr inż. Maciej Radziejowski,
    - dyrektor – dr inż. Stanisław Kruszyński,
  • wieloosobowa grupa darczyńców, w tym m.in.:
    - mgr inż. Lucjan Łuczyński – ZUO Końskie,
    - mgr inż. Andrzej Siennicki – Closs Świdnica,
    - mgr inż. Włodzimierz Zawrzykraj – Cegielnia Radoszyce,
    - mgr inż. Marek Wróblewski – PFPHU Częstochowa,
    - Andrzej Jaros – Market-Metal Łazy,
    - mgr inż. Jerzy Dobrowolski – Dobrowolski Sp. z o.o. Wschowa,
    - mgr inż. Andrzej Sankowski – Złomrex Poraj,
    - mgr inż. Włodzimierz Chwalba – Metal Union Częstochowa,
    - mgr inż. Jerzy Bojanek – Impulso Częstochowa,
    - mgr inż. Roman Mońka – Eliko Konopiska,
    - i inni.

Uroczystości przewodniczyli Dyrektor Muzeum Techniki NOT w Warszawie oraz prorektor Politechniki Częstochowskiej.

Powitania gości dokonał w swoim wystąpieniu Dyrektor Muzeum. Dyrektor Jasiuk przedstawił również historię Muzeum Zagłębia Staropolskiego w Sielpi.

Uroczystego rozpalenia pieca dokonali Dyrektor Jerzy Jasiuk oraz rektor PCz prof. Zygmunt Nitkiewicz.

Rys.28. Studentki witają gości uroczystego uruchomienia pieca pudlingowego
Rys.29. Dyrektor Jerzy Jasiuk oraz rektor PCz prof. Zygmunt Nitkiewicz
Rys.30. Goście podczas prelekcji
Rys.31. Uroczyste rozpalenie pieca przez Dyrektora Jerzego Jasiuka oraz rektora PCz prof. Zygmunta Nitkiewicza
Rys.32. Spotkanie sponsorów z władzami uczelni i studentami przy ognisku i muzyce
MIĘDZYNARODOWA KONFERENCJA NAUKOWA

W dniach 9.09-11.09.2009 r., z okazji 60-lecia Politechniki Częstochowskiej oraz 75-lecia Muzeum Zagłębia Staropolskiego w Sielpi, odbyła się Międzynarodowa Konferen-cja Naukowa nt.:„Zabytki Starego Hutnictwa jako Dziedzictwo Kulturowe Europy” pod patronatem Przewodniczącego Parlamentu Europejskiego Prof. Jerzego Buzka. Organizato-rem konferencji była Politechnika Częstochowska, Muzeum Techniki NOT i Stowarzysze-nie Wychowanków Politechniki Częstochowskiej. W organizacji brali udział studenci Koła Naukowego „Piecowników” będący na Obozie „Sielpia 2009”. W konferencji uczestniczyli goście zagraniczni z Belgii, Francji, Chorwacji, Rosji, Czech i Słowacji, przedstawiciele władz NOT, Komitetu Historii Nauki i Techniki PAN, goście z polskich ośrodków nauko-wych oraz przedstawiciele najwyższych władz ze strony organizatorów.

Rys.33. Otwarcie konferencji przez Dyrektora Jerzego Jasiuka oraz rektora PCz prof. Zygmunta Nitkiewicza
Rys.34. Uczestnicy obrad
Rys.35. Uroczyste odsłonięcie tablicy pamiątkowej przez Dyrektora Jerzego Jasiuka, rektora PCz prof. Zygmunta Nitkiewicza, Doktora Honoris Causa PCz prof. Ettiene’a Aernoudt, panią Prezes Stowarzyszeń Naukowo-Technicznych NOT Mgr Ewę Mańkiewicz-Cudny i prof. Zbigniewa Stradomskiego
Rys.36. Referat prof. Mariana Kielocha „Rekonstrukcja pieca pudlingowego”
Rys.37. Uroczysta kolacja z udziałem zespołu „Śląsk”.
Rys.38. Zespół „Śląsk” na ludowo.
Rys.39. Wręczenie medali 60-lecia Politechniki Częstochowskiej prof. Ladislavovi Lazićovi z Uniwersytetu w Sisak (Chorwacja), prezesowi Odlewni Żeliwa „Wulkan” panu Januszowi Zatoniowi oraz prof. Marianowi Kielochowi
PODSUMOWANIE

Przemysł żelazny na terenie Zagłębia Staropolskiego odgrywał decydującą rolę w ogólnym bilansie gospodarczym Polski. W wiekach XVI i XVII na tym terenie znajdowała się prawie połowa wszystkich kuźnic pracujących w Rzeczpospolitej.

W wieku XVIII produkcja żelaza na tym terenie przekraczała 80% produkcji na ziemiach polskich. Podobnie było w wieku XIX w okresie Królestwa Kongresowego.

Na terenie Zagłębia Staropolskiego pozostało wiele zakładów oraz duże ilości maszyn i urządzeń hutniczych pamiętających bardzo odległe czasy.

Na terenie tym znajduje się blisko 300 obiektów zabytkowych a prawie 100 jest odnotowane w wykazie zabytków.

Niezwykle ważnym w Zagłębiu Staropolskim jest zespół zabytków zlokalizowany w Muzeum w Sielpi Wielkiej.

Od roku 1967 Muzeum znajduje się pod opieką Politechniki Częstochowskiej. Opieka realizowana jest poprzez organizację 3-tygodniowych Obozów Naukowych.

Bezpośrednią opiekę nad zabytkami sprawuje Studenckie Koło Naukowe "Piecowników" pod kierownictwem dr inż. Jarosława Borycy:

Politechnika Częstochowska
Al. Armii Krajowej 19
42-200 Częstochowa
tel: 034 325-07-29
fax: 034 325-07-23
jboryca@op.pl